Vùng phát thải thấp: Giải pháp kiểm soát ô nhiễm không khí tại đô thị Việt Nam

Nhiều nước trên thế giới đã áp dụng mô hình “Vùng phát thải thấp”. (Nguồn: Dayinsure)

Tình trạng ô nhiễm không khí tại các đô thị lớn ở Việt Nam đang ở mức đáng báo động, đe dọa sức khỏe cộng đồng và kéo theo những hệ lụy kinh tế nghiêm trọng. Trong bối cảnh đó, mô hình “Vùng phát thải thấp” (Low Emission Zone - LEZ), vốn đã phát huy hiệu quả ở nhiều thành phố trên thế giới, đang dần được nhắc đến như một giải pháp cần thiết dù chưa dễ dàng triển khai.

Giải pháp điều tiết giao thông vì sức khỏe và môi trường đô thị

LEZ là một khu vực đô thị nơi các phương tiện cơ giới phát thải cao, thường là xe cũ hoặc xe không đạt chuẩn khí thải, bị hạn chế hoặc cấm đi vào. Mục tiêu chính là giảm lượng khí thải độc hại, đặc biệt là NO₂, CO₂ và bụi mịn PM2.5, từ đó cải thiện chất lượng không khí, đảm bảo sức khỏe người dân.

Khác với khu vực không phát thải (ZEZ) - chỉ cho phép xe điện, xe đạp và người đi bộ, LEZ linh hoạt hơn. Nhiều thành phố áp dụng mức phí để điều tiết phương tiện thay vì cấm hoàn toàn. Hình thức này vừa đảm bảo tính khả thi về mặt xã hội, vừa tạo ra nguồn thu để tái đầu tư cho hạ tầng giao thông xanh.

LEZ không phải là một khái niệm mới. Châu Âu là nơi khởi xướng mô hình này từ đầu những năm 2000 và hiện đã có hàng trăm vùng LEZ hoạt động tại Đức, Pháp, Hà Lan, Tây Ban Nha, Italy… Ở châu Á, Trung Quốc, Hàn Quốc và Singapore là những quốc gia đi đầu. Tại Mỹ, LEZ được triển khai chọn lọc, chủ yếu ở California - bang vốn có những tiêu chuẩn môi trường nghiêm ngặt nhất quốc gia này.

Glasgow đã trở thành thành phố đầu tiên của Scotland áp dụng mô hình LEZ. (Nguồn: Scottish Express)

Hiệu quả của LEZ đã được chứng minh rõ ràng qua nhiều nghiên cứu khoa học và thực tiễn triển khai. Thống kê từ Tổ chức Y tế thế giới (WHO) cho thấy, ô nhiễm không khí là nguyên nhân gây ra hơn 7 triệu ca tử vong sớm mỗi năm. Trong đó, các bệnh về hô hấp, tim mạch và ung thư có liên quan mật thiết đến chất lượng không khí đô thị. Những hạt bụi mịn PM2.5 có thể xuyên qua màng phổi, thấm vào máu, gây viêm mạn tính và các biến chứng nguy hiểm.

Nghiên cứu của Đại học Imperial College London chỉ ra rằng, nhờ áp dụng LEZ, nồng độ NO₂ tại trung tâm thành phố London đã giảm hơn 44% trong vòng 10 năm. Lượng bụi PM10 từ xe buýt giảm gần 90%. Tương tự, Berlin giảm hơn 58% nồng độ hạt diesel, thành phần nguy hiểm nhất trong vật chất dạng hạt.

Không chỉ cải thiện sức khỏe cộng đồng, LEZ còn giúp giảm chi phí y tế, tăng năng suất lao động, giảm thời gian ùn tắc giao thông. Theo một nghiên cứu tại Milan, thành phố tiết kiệm được gần 20 triệu Euro/năm nhờ giảm áp lực hệ thống y tế và chi phí môi trường.

Đa dạng mô hình, hiệu quả rõ rệt

Mỗi quốc gia triển khai LEZ theo các cách riêng, tùy vào mức độ ô nhiễm, điều kiện kinh tế và hệ thống giao thông công cộng.

Tại Đức, để được vào khu vực LEZ (tiếng Đức là Umweltzone) thì xe buộc phải dán nhãn sinh thái xanh (được gọi là Feinstaubplakettem), phải xuất trình thì mới được vào. Nhãn này có thể mua trực tuyến, hoặc tại một số cửa hàng chuyên bán xe hơi tại Đức. Một số thành phố cấm xe diesel không đạt tiêu chuẩn Euro 5 hoặc Euro 6 trên một số tuyến phố hoặc khu vực nhất định trong khu đô thị.

Tại Hà Lan, các thành phố như Amsterdam, Arnhem, The Hague, Utrecht thiết lập các khu vực LEZ, được gọi là milieuzones và cấm các loại phương tiện chạy bằng dầu diesel không đáp ứng được tiêu chuẩn tối thiểu Euro 3, hoặc Euro 4.

Các thành phố còn lắp đặt camera trên khắp các ngã tư để nhận diện biển số xe, và nếu phương tiện đạt tiêu chuẩn khí thải được dán sticker màu xanh, đồng nghĩa được phép đi vào khu vực, ngược lại nếu bị dán sticker màu đỏ sẽ buộc phải rời khỏi khu vực. Trường hợp cố tình vi phạm sẽ bị phạt tiền 140 Euro cho lần đầu vi phạm, 500 Euro cho lần thứ hai và mức phạt cao nhất lên tới 800 Euro.

LEZ đã phát huy hiệu quả ở nhiều thành phố trên thế giới. (Nguồn: Belga)

Tại Bỉ, kể từ năm 2018, các phương tiện chạy bằng diesel, các loại xe tải nhỏ, xe dịch vụ hạng nhẹ có tiêu chuẩn khí thải từ Euro 4 trở xuống đi vào vùng cấm phát thải thấp tại thủ đô Brussel. Các phương tiện vi phạm sẽ bị phạt 350 Euro. Nhờ áp dụng chính sách này, thành phố đã giảm 62% phương tiện diesel trong năm 2018 và đến năm 2020, 50% phương tiện diesel được thay thế bằng động cơ hybrid.

Tại Milan (Italy), mô hình LEZ có thu phí (Area C) áp dụng từ 2012 đã giúp thành phố giảm 30% lưu lượng xe, cắt giảm hơn 35% lượng CO₂ phát thải trong nội đô.